(tekst Janusz Ptaszyński)

a.herb schaffgotschów b. Schaffgotsch herb rodowy c. Schaffgotsch St Wappen d. Herb Schaffgotschów d. Schaffgotsch herb rodowy   e. Schloss Fischbach f. Stammwappen der Herren und Grafen von Dallwitz
                                                                                                             Herby Schaffgotschów
 
Herb bs herb 1 herb2     Schaffgotsch CoA 2 Wappen Graf Schaffgotsch Semperfrei von und auf Kynast Freiherr zu Trachenberg
                                                                             Herb hrabiów Schaffgotschów
 

 

BIBLIOTEKA

zbiory1 13 zbiory1 21

Książki

1. exlibris 2. Exlibris 3. Exlibris 4. xslibris

5. Exlibris 6. Ekslibris 7. Ekslibris 8. Exlibris 9. Exlibris
Ekslibrisy Johanna Antona Schaffgotscha
 
10. Exlibris Filipa Gotarda Schaffgotscha
Ekslibris biskupa Filipa Gotarda Schaffgotscha
 
11. Exlibris Wacława Gotarda Karola Schaffgotscha
Ekslibris Wacława Gotarda Karola Schaffgotscha
 
 1. Pieczęć biblioteki Schaffgotschów w Cieplicach 2. Pieczęć biblioteki Schaffgotschów 3. Pieczęć biblioteki Schaffgotschów 4a. Pieczęć biblioteki Schaffgotschów
Pieczęcie Biblioteki Schaffgotschów w Cieplicach
 
6. Jedno z dzieł z biblioteki
Jedno z dzieł z Biblioteki Schaffgotschów

Zbiór ksiąg zapoczątkowano w XV w., tworząc księgozbiór na własny użytek właścicieli. Ożenek Barbary Agnieszki Piastówny z Hansem Ulrykiem Schaffgotschem, powiększył bibliotekę o 86 ksiąg w języku francuskim i niemieckim, które wniosła w posagu. Następne pokolenia uzupełniały księgozbiór systematycznie, lecz dopiero dokument fundacyjny Hansa Antona Schaffgotscha, powołał do istnienia bibliotekę rodową w 1733 r. (Majoratsbibliothek). Dokumentem tym H. A. Schaffgotsch, zobowiązywał swych następców do stałego powiększania zasobów bibliotecznych.

Johan Anton Schaffgotsch
Johann Anton Schaffgotsch, twórca Fideikomisu Chojnickiego

Dział rękopisów posiadał ponad 700 numerowanych egzemplarzy. Dział inkunabułów liczył 70 pozycji. Również dział poloników stawiał ciepliki zbiór w czołówce bibliotek niemieckich. Dzieła drukowane we Wrocławiu od 1504 r. były reprezentowane nieomal w całości i stanowiły unikalny zbiór, m.in. było tu pierwsze drukowane wydanie „Legendy o świętej Jadwidze”.

 Koran
Fragment ozdobnego obramienia frontispisu manuskryptu z komentarzem do Koranu autorstwa Ahmeda Ibn Abdallaha (Turcja XVII w.). Dawniej w zbiorach Schaffgotschów w Cieplicach, obecnie własność Muzeum Narodowego w Warszawie
 
Jeden z drzeworytów 
Jeden z drzeworytów z "Legendy o św. Jadwidze" (święta Jadwiga nad trumną Henryka I Brodatego)
 
1. Fragment księgozbioru Schaffgotschów
Fragment księgozbioru Schaffgotschów
 
1. Fragment ksiegozbioru i zbrojowni 2. Fragment ksiegozbioru i zbrojowni 3. Fragment ksiegozbioru i zbrojowni
Fragment księgozbioru i zbrojowni Schaffgotschów
 

Dokumenty

Bibliotece towarzyszył duży dział dokumentów, zawierający archiwalia rodowe Schaffgotschów, testamenty, mowy pogrzebowe, przywileje, nadania i mapy całej Europy, a zwłaszcza księstw niemieckich. Osobny dział stanowiły liczne mapy Śląska. Dział miedziorytów składał się z 4000 egzemplarzy, głównie XVIII-wiecznych. Specjalnym, wydzielonym działem była „Historia rodu Schaffgotschów”, gdzie gromadzono wszystkie dokumenty dotyczące rodu.

4

Tu znalazł się słynny „rewers pilzneński” i dokument Jana Nepomucena podpisany przez Hansa Ulryka Schaffgotscha w dniu 12 stycznia i 20 lutego 1634 r. Rewers pilzneński posłużył za główny dowód zdrady Schaffgotscha i skazanie go na śmierć. Ciekawostką było, że tak ważny dokument został przypadkowo odkryty dopiero w czasie katalogowania zbiorów w 1841 r. Pierwszy spis katalogowy w języku łacińskim sporządzono w 1853 r., co znacznie ułatwiło odszukiwanie potrzebnych pozycji. Dla ogółu zainteresowanych biblioteka udostępniona została w XIX w. Biblioteka Schaffgotschów liczyła w latach trzydziestych 80000 tomów z zakresu historii, teologii, filozofii, prawa i literatury pięknej, w kilkunastu językach, przy czym przeważał język niemiecki, łacina i francuski.

1. Revers pilzneński 2. Revers pilzneński 3. Revers pilzneński 4. Revers pilzneński
Tzw. "Revers pilzneński" z 1634 r.
 

Zbrojownia

W Bibliotece Cieplickiej znalazły się uratowane po pożarze zamku na Chojniku (1675) armaty i kartaczownice. W późniejszym okresie, dzięki nadzorcy ruin ustanowionego przez Schaffgotschów, odgrzebano i odrestaurowano broń drzewcową, jak piki, halabardy, berdysze itp. Również części metalowe uprzęży i inne akcesoria wojskowe, po starannym oczyszczeniu, trafiły do muzeum. Było tego bardzo wiele, gdyż zamek na Chojniku był obficie wyposażony w broń wszelkiego rodzaju na wypadek oblężenia w ostatniej fazie wojny 30-letniej. Po wojnie wróciły też i zajęły miejsce w zbrojowni działa z herbami Schaffgotschów, które brały udział na wielu polach bitewnych całej Europy.

Pierwszym składem dla uratowanych z pożaru militariów był pałac i budynki administracyjne w Sobieszowie. Z Sobieszowa rodzina Schaffgotschów przeniosła się do rodowej siedziby w Cieplicach, jednak pierwotny pałac był skromny i ciasny. Pożar strawił go w 1777 r. i wówczas wybudowano wspaniały, istniejący do dzisiaj pałac.

Johan Nepomuk Gotard Schaffgotsch
Johann Nepomuk Gotard Schaffgotsch - stryj budowniczego pałacu w Cieplicach

Prace przy nim ukończono w 1788 r. Duży udział w gromadzeniu militariów miał Krzysztof Leopold Schaffgotsch, syn generała Hansa Ulricha, skazanego na ścięcie. Z piątki jego dzieci wychowywanych przez jezuitów właśnie Krzysztof, już w czasie studiów prawniczych, cieszył się łaską i zaufaniem cesarza. Z czasem nadał mu on większość skonfiskowanych dóbr i przywrócił tytuł hrabiowski wraz ze znaczną fortuną. Wielokrotnie wysyłany był z misją dyplomatyczną do Polski, gdzie spotykał się z hetmanem Janem III Sobieskim, a następnie uczestniczył w jego elekcji na króla. Władał językiem polskim, co przyczyniło się do mianowania go łącznikiem między cesarzem a Janem III Sobieskim w czasie marszu króla pod Wiedeń. Po Wiktorii Wiedeńskiej Jan III obdarował go zdobyczną, pięknie inkrustowaną kością słoniową i kamieniami szlachetnymi szablą. Dar ten uświetnił zbiór uzbrojenia tureckiego z namiotu wielkiego wezyra Kara Mustafy, który Schaffgotschowi podarował w podzięce za służbę cesarz Leopold I. Właśnie ten bogato zdobiony rynsztunek wschodni: tarcza, siodło, czaprak i strzemiona oraz szable, były od tego czasu eksponowane na honorowym miejscu w cieplickim muzeum.

Szczególnym eksponatem w dziale militariów był miecz katowski, którym został ścięty Hans Ulryk Schaffgotsch w Regensburgu 23 lipca 1635 r.

Na ścianach zbrojowni wisiały malowane olejno dwie duże plansze z drzewami genealogicznymi rodziny Schaffgotschów i rodu Piastów. W zbiorze znalazł się również kapelusz księcia Bolka Pierwszego. Osobną salę zajmowały pamiątki rodzinne Schaffgotschów z wieków ubiegłych, jak zbroje rycerskie, stare strzelby skałkowe, hakownice wałowe, zdobyczne chorągwie z wojen religijnych, buńczuki i buzdygany z wojen tureckich. W innych pomieszczeniach eksponowano setki egzemplarzy broni białej, kłutej i strzeleckiej, jak pistolety, karabiny i hakownice.

1. Broń turecka
Broń turecka przywieziona do Cieplic przez Krzysztofa Schaffgotscha, który pod dowództwem Jana III Sobieskiego brał udział w odsieczy Wiednia w 1683 roku (dziś na Wawelu).
 
kusze i łuki 
Broń wschodnia (łuki, strzały, kołczany, łuby, broń biała) i europejska (kusze, muszkiety, karabiny).
 
broń palna
Broń palna europejska z XVIII-XIX wieku.
 
Broń palna europejska
Broń palna europejska (muszkiety, strzelby, karabiny) z XVIII-XIX wieku. Armata z XVI w. (obecnie na Zamku w Bolkowie).
sztucer a
Sztucer Napoleona Bonapartego. Opatrzony w XIX w. okolicznościowym napisem, jest jednym z najbardziej niezwykłych zabytków. Jest jedną z wielu osobistych rzeczy Napoleona zabranych z jego powozu przez Prusaków po bitwie pod Waterloo. Sztucer był jednym z najciekawszych obiektów w zbiorach Schaffgotschów w Cieplicach. W latach 60. XX wieku trafił do Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
 
Zbrojownia 1 Zbrojownia 3 Zbrojownia 4 zbiory1 10 zbiory1 11 zbiory1 15
                              zbiory1 16 zbiory1 18 zbiory1 19 Zbrojownia 2 Zbrojownia 3
                                      Zbrojownia
 
Tureckie uzbrojenie zbiory1 8
Tureckie uzbrojenie zdobyte pod Wiedniem w 1683 roku eksponowane do 1945 roku w Zbrojowni Biblioteki Schaffgotschów.
 
Broń palna i biała
Broń palna i biała eksponowane do 1945 roku w Zbrojowni Biblioteki Schaffgotschów.
armatka wiwatówka
 Armatka wiwatówka (Muzeum Wojska Polskiego, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). 

Numizmatyka

Kilkutysięczny zbiór monet, ze względu na bezpieczeństwo, ulokowany został w specjalnie do tego przystosowanych komnatach pałacu Schaffgotschów w Cieplicach. Składał się z monet antycznych greckich i rzymskich oraz monet księstw niemieckich, które dominowały w kolekcji. Specjalną troską otoczone były monety Filipa Gottharda Schaffgotscha, biskupa wrocławskiego i księcia na Nysie i Grodkowie, który w latach 1748-1777 bił w mennicy nyskiej monetę grubą, czyli półtalary, talary i dukaty. Stemple tych monet wykonał znany rytownik wiedeński Donner. Awers ich przedstawia półpostać biskupa w szatach kościelnych i okrężny napis FILIP GOTHARD Z BOŻEJ ŁASKI KSIĄŻĘ SCHAFFGOTSCH, na rewersie zaś widniał herb Schaffgotschów pod mitrą książęcą, z dołączonym herbem księstwa Nyskiego. Okrężny napis głosił BISKUP WROCŁAWSKI KSIĄŻĘ NYSKI WÓDZ GRODKOWSKI. Nic dziwnego, że monety te, znacznie podnoszące prestiż rodu, były szczególnie pielęgnowane i eksponowane na honorowym miejscu. Biskup Schaffgotsch był jedynym przedstawicielem rodu mającym prawo bicia własnej monety. Emisje tych monet, jako wprowadzone dla zadokumentowania książęcego prawa menniczego, a nie rzeczywistymi potrzebami księstwa, były niewielkie. Spowodowało to ich dużą rzadkość i wysoką wartość kolekcjonerską.

Portret Filipa Gotharda Schaffgotscha
Portret Filipa Gotharda Schaffgotscha, poł. XVIII w. Dawniej w zbiorach Schaffgotschów w Cieplicach, obecnie własność Muzeum Narodowego we Wrocławiu.
 
COA bishop DE Schaffsgotsch Philipp Gotthard 500x600
Herb księcia biskupa Schaffgotscha
 
DSC 0310 800x530
Herb Filipa gotharda Schaffgotscha na fasadzie budynku, w którym mieści się obecnie Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu
 
jedna z wielu typów monet
Jedna z wielu typów monet bitych przez Filipa Gotharda Schaffgotscha (talar).
 
Pałac Schaffgotschów Cieplice
Pałac Schaffgotschów - tu były przechowywane zbiory numizmatyczne.

Zasadniczo były to: półtalary, talary, dukaty i pięciodukatówki. Kolekcję numizmatyczną, mimo konieczności zapewnienia jej bezpieczeństwa, chętnie udostępniano na życzenie naukowcom, historykom i innym profesjonalistom. Osobny dział stanowiły medale, pieczęcie (sfragistyka): zarówno tłoki pieczętne, jak i zbiór 25.000 odcisków pieczęci, dotyczących głównie Śląska (dziś część z nich znajduje się w zbiorach Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze).

Minerały, skamieniałości, muszle

Kolekcja minerałów liczyła 12000 eksponatów, w tym skamieniałości i muszli. Ze zbioru tego wydzielono kolekcję minerałów występujących na obszarze Śląska, pod nazwą „Grupa Śląsk”. Szczególnie piękna była kolekcja wielobarwnych kryształów, wystawiona w kilku gablotach.

 minerały

ZBIORY PRZYRODNICZE

zielnik
Jeden z zielników przechowywanych w cieplickich zbiorach
 
Długi Dom
"Długi Dom" na przełomie XIX/XX w. Tu zgromadzone były zbiory przyrodnicze.

Kolekcja ornitologiczna

Właściwy początek kolekcji ornitologicznej nastąpił w 1876 r., gdy hr. Ludwig Schaffgotsch odkupił duży zbiór eksponatów od znanego przyrodnika z Cieplic, dr. E. Luchsa.

Ludwik Gotard Schaffgotsch
Ludwig Gotard Schaffgotsch

Szybko rozwijające się zbiory ornitologiczne przeniesiono do ośmiu izb w „Długim Domu”. Wkrótce zbiór przekroczył liczbę 4000 gatunków ptaków, 1000 gniazd i 7500 jaj. Specjalny nacisk położono na ptaki śląskie, które umieszczono oddzielnie w 3 izbach. Tu wiele okazów przedstawiono od jaja poprzez pisklęta do osobników dojrzałych obu płci. Na ogólną liczbę 330 gatunków znanych w regionie Śląska, muzeum posiadało 291 gatunków, prezentowanych w 1013 egzemplarzach. Ozdobą tego zbioru był bardzo rzadko tu występujący orzeł przedni, złowiony w 1873 roku w okolicach Szklarskiej Poręby.

Z działu ptaków egzotycznych, nieomal kompletny był zbiór kolibrów, reprezentowany przez 302 gatunki.

Kolibry
Kolekcja kolibrów

Zbiór papug obejmował 200 z ogólnej liczby znanych 320 gatunków. Ptaki olbrzymie reprezentowały strusie i kazuary. Pięknie prezentowała się umiejętnie wyeksponowana kolekcja ptaków rajskich.

kolekcja ornitologiczna 4 Kolekcja ornitologiczna 2 Kolekcja ornitologiczna 3 Kolekcja ornitologiczna
Korytarz i sale z ptakami Afryki i Nowej Gwinei.

Kolekcja motyli

Zbiór motyli z wszystkich części świata liczył ponad 13.000 sztuk, od najmniejszych do kilkunasto-centymetrowych okazów z puszcz Amazonii. I tu przedstawiono cykl rozwojowy motyla od jajeczka i poczwarki do osobnika.

Motyle egzotyczne
Motyle egzotyczne, fotografia z lat 30. XX wieku.

Kolekcja innych owadów

Zbiór owadów wypełniał również kilkanaście gablot. Wszystkie eksponaty, odpowiednio rozmieszczone i naukowo opracowane, były bezcenne. Stały się magnesem ściągającym naukowców i profesjonalistów z całych Niemiec, szukających brakujących im ogniw lub okazów niespotykanych w innych muzeach lub ośrodkach naukowych. Stanowiły dużą pomoc naukową dla licznie tu ściągających wycieczek szkolnych, ukazując omawiane na lekcjach szkolnych zagadnienia. Również kuracjusze przyjeżdżający do wód mogli pożytecznie spędzić czas, zapoznając się z nieznanymi okazami.